Η Μακρά λίστα του Οκτωβρίου ή αλλιώς, πως ο Νόμπελ ανακάλυψε την πυρίτιδα των βραβείων

Το 1888, όταν πέθανε ο αδελφός του, Λούντβιχ, μια γαλλική εφημερίδα μπέρδεψε τα ονόματα και δημοσίευσε μια νεκρολογία για τον ίδιο τον Άλφρεντ Νόμπελ με τον τίτλο: Ο έμπορος του θανάτου είναι νεκρός

Σοκαρισμένος από το πώς θα τον θυμόταν η ιστορία, ο Νόμπελ αποφάσισε να αλλάξει την υστεροφημία του. Στη διαθήκη του το 1895, όρισε το μεγαλύτερο μέρος της περιουσίας του να επενδυθεί για τη δημιουργία των Βραβείων Νόμπελ, τα οποία θα επιβράβευαν όσους προσέφεραν τα μέγιστα στην ανθρωπότητα στους τομείς της Φυσικής, της Χημείας, της Ιατρικής, της Λογοτεχνίας και της Ειρήνης.

Ο Άλφρεντ Νόμπελ είχε ορίσει στη διαθήκη του ότι το βραβείο πρέπει να δίνεται στο πρόσωπο που παρήγαγε το πιο διακεκριμένο έργο “προς μια ιδεαλιστική κατεύθυνση“.
Πέντε χρόνια μετά, πίσω από τις βαριές, επιβλητικές πόρτες της Σουηδικής Ακαδημίας στο Gamla Stan της Στοκχόλμης, ξεκίνησε να συντελείται μια τελετουργία που συνδυάζει την ακαδημαϊκή αυστηρότητα με τη διπλωματική μυστικότητα. Η διαδικασία πλέον ξεκινά τις πρώτες μέρες του φθινοπώρου, όταν η Επιτροπή Νόμπελ αποστέλλει εκατοντάδες εμπιστευτικές επιστολές σε πανεπιστημιακά τμήματα φιλολογίας, γλωσσολογίας, σε προηγούμενους νομπελίστες και σε προέδρους αντιπροσωπευτικών ενώσεων συγγραφέων ανά τον κόσμο. Έως τις 31 Ιανουαρίου, οι επίσημες προτάσεις καταφθάνουν στη Στοκχόλμη και η πενταμελής Επιτροπή συνθέτει την περίφημη Μακρά Λίστα, ένα ζωντανό μωσαϊκό της παγκόσμιας διανόησης που περιλαμβάνει συνήθως από 150 έως 220 ονόματα.

Καθώς η άνοιξη προχωρά, η Επιτροπή ξεκαθαρίζει από το πρωτογενές υλικό, τους διεκδικητές δηλαδή, σε περίπου είκοσι υποψηφίους, έως τον Απρίλιο, πριν καταλήξει τον Μάιο στη Βραχεία Λίστα των πέντε τελικών ονομάτων.

Κατά τη διάρκεια του σουηδικού θέρους, με τον ήλιο του Μεσονυκτίου και τις ανέσπερες λευκές νύχτες, τα δεκαοκτώ μέλη της Ακαδημίας αποσύρονται για να μελετήσουν εντατικά το συνολικό έργο των πέντε αυτών δημιουργών, προτού συνεδριάσουν τις πρώτες μέρες του Οκτωβρίου για την τελική μυστική ψηφοφορία.

Όλα αυτά τα στάδια, τα πρακτικά και οι κριτικές των έργων και των δημιουργών, παραμένουν σφραγισμένα στα αρχεία του ιδρύματος για μισό αιώνα. Σήμερα, στο έτος 2026, με τη συμπλήρωση των πενήντα ετών, τα αποσφραγισμένα έγγραφα που φτάνουν έως και το 1975 προσφέρουν μια σπάνια ματιά στους ανταγωνισμούς, τις διπλωματικές ισορροπίες και τις λογοτεχνικές διαμάχες που διαμόρφωσαν τον θεσμό.

Η ιστορία των Μακρών Λιστών ξεκίνησε τη δεκαετία του 1900, και συγκεκριμένα το 1901, με ένα πρωτοφανές σκάνδαλο. Όταν ανακοινώθηκε το πρώτο Βραβείο Νόμπελ Λογοτεχνίας, η διεθνής κοινότητα παρακολουθούσε εμβρόντητη την επικράτηση του Γάλλου ποιητή Sully Prudhomme, ενός δημιουργού με ακαδημαϊκή πειθαρχία αλλά περιορισμένη ποιητική εμβέλεια, την ώρα που στη Μακρά Λίστα βρισκόταν ο άνθρωπος που όλη η Ευρώπη θεωρούσε ως τον φυσικό δικαιούχο: ο Λέων Τολστόι.

Τα πρακτικά της εποχής αποκάλυψαν τη δογματική ερμηνεία που είχε επιβάλει ο τότε μόνιμος γραμματέας Carl David af Wirsén, ο οποίος εξέτασε το έργο και των δύο τελικών υποψηφίων και τελικά θεώρησε πως, εκ των δύο, ο Ρώσος μυθιστοριογράφος είναι ο αναρχικός και εχθρός της εκκλησίας. Γράφει στις σημειώσεις του ισχυρός μόνιμος γραμματέας της Επιτροπής:
Ο Τολστόι προωθεί έναν ιδιόρρυθμο αναρχισμό και καταδικάζει όλες τις μορφές πολιτισμού και κράτους, παρεκλείνει από την καθαρή λογοτεχνία προς θρησκευτικά και κοινωνικά φυλλάδια (Πόλεμος και Ειρήνη, Άννα Καρένινα) και εκφράζει «μισανθρωπικές απόψεις» καταστρέφοντας την ιδέα της εκκλησίας και του νόμου. Ο Προυντόμ, δηλαδή, ήταν συγκριτικά ανώδυνος.

Αξίζει να σημειωθεί εδώ πως ο Τολστόι είχε ήδη εκφράσει τη δυσαρέσκειά του για την πιθανότητα να βραβευθεί. Μόλις είχε αρχίσει να διαρρέει το όνομά του ως υποψηφίου για το Νόμπελ, έγραψε ιδιωτικά στον Φινλανδό φίλο του Arvid Järnefelt παρακαλώντας τον να κάνει ό,τι μπορεί ώστε να μην του απονεμηθεί, δηλώνοντας: «Θα μου δημιουργούσε μεγάλη δυσκολία να αρνηθώ ένα βραβείο που συνοδεύεται από χρήματα, τα οποία θεωρώ πηγή κακού».

Ο Τολστόι δεν ήταν μια μεμονωμένη περίπτωση. Οι υποψηφιότητές του καταγράφηκαν συνεχόμενα στις Μακρές Λίστες των ετών 1902, 1903, 1904, 1905 και 1906, με την Ακαδημία να βρίσκει κάθε φορά αφορμές για να τον προσπερνά, θεωρώντας ότι τα ύστερα δοκίμιά του απομακρύνονταν από την “αγνή ιδεαλιστική τέχνη”. Την ίδια μοίρα συστηματικής απόρριψης είχαν στις πρώτες εκείνες μακρές λίστες της δεκαετίας του 1900 ο Ίψεν, ο οποίος εξετάστηκε το 1902, το 1903 και το 1904 αλλά απορρίφθηκε επειδή τα θεατρικά του έργα κρίθηκαν “σκοτεινά και καταστροφικά για τους κοινωνικούς θεσμούς”, ο Έμιλ Ζολά που απορρίφθηκε λόγω του “τραχέως φυσιοκρατισμού” του, αλλά και ο Αντών Τσέχοφ, που εμφανίστηκε στη λίστα του 1901 και προσπεράστηκε χωρίς ουσιαστική συζήτηση μέχρι τον θάνατό του το 1904.

Περνώντας στις δεκαετίες του 1910 και του 1920, η Ακαδημία συνέχισε να ορθώνει τείχη απέναντι σε νεοτεριστικές φωνές, κρατώντας υποψηφίους εγκλωβισμένους στις λίστες για χρόνια. Ο Thomas Hardy βρισκόταν στη Μακρά Λίστα από το 1910 έως το 1927, συσσωρεύοντας πάνω από είκοσι προτάσεις, αλλά απορριπτόταν σταθερά ως “υπερβολικά πεσιμιστής και αθεϊστής”.

Στην Ελλάδα, ο Κωστής Παλαμάς αποτέλεσε την πρώτη μεγάλη συστηματική ελληνική προσπάθεια: η υποψηφιότητά του εισήχθη στη Μακρά Λίστα το 1915. Οι προτάσεις για την υποψηφιότητά του δεν προέρχονταν μόνο από την Ελλάδα, αλλά στηρίχθηκαν θερμά και από σημαντικές προσωπικότητες των ευρωπαϊκών γραμμάτων, όπως ο Νορβηγός ιστορικός τεχνών και ακαδημαϊκός Harry Fett. Παρέμεινε ενεργή, με συνεχείς επανυποβολές από ακαδημαϊκά ιδρύματα, καθ’ όλη τη δεκαετία του 1920 και τις αρχές της δεκαετίας του 1930, χωρίς όμως να καταφέρει να διασπάσει την προτίμηση της Ακαδημίας για τη σκανδιναβική και δυτικοευρωπαϊκή πεζογραφία.
Το 1929 θεωρείται η χρονιά που έφτασε πιο κοντά από ποτέ στο βραβείο. Ωστόσο, η Σουηδική Ακαδημία αποφάσισε τελικά να βραβεύσει τον Γερμανό συγγραφέα Τόμας Μαν.

Η υπόθεση Παλαμά, μετά κι όλας την ανακάλυψη των επιστολών στην Εθνική Βιβλιοθήκη της Νορβηγίας, ανάμεσα στην κόρη του ποιητή Ναυσικά και τον Harry Fett για τις πολιτικές, την εκδοτική κατασταση της εποχής και την γραφειοκρατία της επιτροπής, ίσως να χρειάζεται ένα δικό της άρθρο για να εμβαθύνουμε στο πως μερικές πρόχειρες μεταφράσεις του έργου και η εμμονή της επιτροπής σε “προσβάσιμα” από το κοινό λογοτεχνικά έργα, στοίχισε στον Παλαμά τη βράβευση με το Νόμπελ λογοτεχνίας 14 συνεχόμενες φορές.

Όταν ο μοντερνισμός σάρωσε την Ευρώπη τη δεκαετία του 1920 και του 1930, η Ακαδημία αντιμετώπισε τις νέες μορφές γραφής με καχεκτική αμηχανία. Ο Τζέιμς Τζόις βρέθηκε στις συζητήσεις των μελών της επιτροπής τη δεκαετία του 1930, αλλά αποκλείστηκε γρήγορα ως ακατάληπτος και αισχρός. Η Βιρτζίνια Γουλφ εξετάστηκε στις Μακρές Λίστες των σταθμών 1937, 1938 και 1939, αλλά προσπεράστηκε επειδή η επιτροπή δεν κατανόησε την τεχνική της ροής της συνείδησης, ενώ το 1936 ο Σίγκμουντ Φρόιντ, που προτάθηκε επίσημα για τα δοκίμιά του από τον νομπελίστα Romain Rolland, κρίθηκε ότι το έργο του ανήκει στην ιατρική και όχι στη λογοτεχνία.

Μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, στη δεκαετία του 1940, οι μακρές λίστες απέκτησαν πρωτοφανή πολιτική και αισθητική πυκνότητα.

Ο Άγγελος Σικελιανός εισήχθη στη Μακρά Λίστα το 1946, με την υποστήριξη του Γάλλου συγγραφέα Octave Merlier και της Εταιρίας Ελλήνων Λογοτεχνών. Ο Σικελιανός παρέμεινε ισχυρός διεκδικητής στις λίστες του 1947, του 1948, του 1949 και του 1950, φτάνοντας μάλιστα στην προκριματική φάση μαζί με τον Νίκο Καζαντζάκη. Ωστόσο, οι πολιτικές αναταράξεις του Εμφυλίου Πολέμου στην Ελλάδα και ο αιφνίδιος θάνατός του το 1951 ανακόπτουν την πορεία του.

Η περίπτωσή του υπήρξε ιδιαίτερα δραματική, καθώς στα τέλη της δεκαετίας του ’40 το όνομά του έφτασε μέχρι τις προκριματικές λίστες αξιολόγησης, μια ανάσα πριν τη βράβευση, ενώ σε κάποιες από αυτές τις χρονιές η υποψηφιότητά του υποβλήθηκε από κοινού με τον Νίκο Καζαντζάκη, ως διπλή ελληνική πρόταση.

Η κορύφωση αυτών των πολυετών αναμετρήσεων καταγράφηκε στη δεκαετία του 1950, και συγκεκριμένα το 1957. Η Μακρά Λίστα εκείνης της χρονιάς αριθμούσε σαράντα εννέα συγγραφείς, αλλά η προετοιμασία της είχε ξεκινήσει χρόνια πριν. Ο Νίκος Καζαντζάκης δεν ήταν νέος στη Στοκχόλμη: το όνομά του είχε εγγραφεί στη Μακρά Λίστα το 1947 και επανερχόταν αδιάλειπτα επί εννέα έτη. Στην τελική ευθεία του 1957, η μάχη δόθηκε ανάμεσα στον σαραντατετράχρονο Γάλλο υπαρξιστή Αλμπέρ Καμύ και τον εβδομηντατετράχρονο Έλληνα στοχαστή. Τα αποσφραγισμένα έγγραφα αποκάλυψαν ότι ο Καζαντζάκης δεν έχασε το βραβείο για μία μόλις ψήφο στη μυστική ψηφοφορία όπως επιμένει ο ελληνικός μύθος, αλλά πως στην τελική αξιολόγηση ο Αλμπέρ Καμύ είχε την ευρεία υποστήριξη.

Η επικράτηση του Καμύ το 1957 υπήρξε αναμφισβήτητα αισθητικά και φιλοσοφικά θεμιτή, καθώς το έργο του αποτύπωσε με απαράμιλλη διαύγεια το τραγικό αδιέξοδο του μεταπολεμικού ανθρώπου. Ωστόσο, η απόφαση άφησε, για κάποιους, μια παράξενη σκιά στην ιστορία της λογοτεχνίας.
Ο Καζαντζάκης εκπροσωπούσε μια κοσμική, επική θεώρηση της ανθρώπινης εμπειρίας και ταυτόχρονα βρισκόταν στο τέλος του βίου του, απεβίωσε λίγες εβδομάδες μετά την ανακοίνωση, τον Οκτώβριο του ’57. Ο ίδιος ο Καμύ, με σπάνια γενναιοδωρία, δήλωσε δημόσια ότι ο Έλληνας στοχαστής άξιζε την τιμή εκατό φορές περισσότερο.
Αν ο Καμύ είχε δίκιο ή όχι είναι επίσης θέμα που χρειάζεται δικό του άρθρο καθώς δεν υπάρχει απάντηση που δεν θα δυσαρεστήσει κάποιους.

Η περίπτωση του Γιώργου Σεφέρη, τώρα, αποτελεί το πιο αντιπροσωπευτικό παράδειγμα αυτής της πολυετούς ωρίμανσης μιας υποψηφιότητας στα αρχεία της Ακαδημίας. Ο Σεφέρης δεν εμφανίστηκε ξαφνικά το 1963 στα κιτάπια της Ακαδημίας. Το όνομά του εγγράφεται για πρώτη φορά στη Μακρά Λίστα το 1955, με την πρωτοβουλία του Σουηδού φιλέλληνα και μεταφραστή Sture Linnér. Ο Sture Linnér μελέτησε βαθιά την ελληνική λογοτεχνία και έγραψε το έργο Giorgos Seferis: En introduktion (1963) για να συστήσει τον Έλληνα ποιητή στο σουηδικό κοινό.
Για οκτώ συνεχόμενα χρόνια (1955 έως 1962), ο Σεφέρης βρισκόταν υπό συνεχή παρακολούθηση.
Το 1960 και το 1961 η Επιτροπή ανέθεσε ειδικές εμπιστευτικές εκθέσεις για το έργο του στον ποιητή και μέλος της Ακαδημίας Artur Lundkvist.

Όταν έφτασε το 1963, η Μακρά Λίστα των ογδόντα ονομάτων περιλάμβανε γίγαντες όπως ο Χόρχε Λουίς Μπόρχες (ο οποίος βρισκόταν στη λίστα από το 1956 και απορριπτόταν σταθερά λόγω πολιτικών ενστάσεων), ο Ζαν-Πολ Σαρτρ (στη λίστα από το 1957, ο οποίος βραβεύτηκε το 1964 για να αρνηθεί το βραβείο), ο Πάμπλο Νερούδα (στη λίστα από το 1956, βραβεύτηκε το 1971) και ο Γκράχαμ Γκρην (στη λίστα από το 1950 μέχρι τον θάνατό του, χωρίς να το λάβει ποτέ). Η Ακαδημία επέλεξε τελικά τον Γιώργο Σεφέρη το 1963, κρίνοντας ότι η οκταετής παρουσία του στη λίστα είχε αποδείξει τη διαχρονική αξία της ποιητικής του σύνθεσης. Η βράβευσή του υπήρξε υπόδειγμα αισθητικής δικαιοσύνης, τιμώντας έναν δημιουργό που μετέτρεψε το προσωπικό και εθνικό τραύμα σε οικουμενική ποίηση.

Παρόμοια πορεία πολυετούς αναμονής στη Μακρά Λίστα κατέγραψαν και άλλοι μεγάλοι νικητές.
Ο Σάμιουελ Μπέκετ βρισκόταν στη Μακρά Λίστα από το 1957 και εξεταζόταν επισταμένως επί δώδεκα χρόνια πριν τιμηθεί το 1969. Ο Μπόρις Παστερνάκ βρισκόταν στη λίστα από το 1946 πριν του απονεμηθεί το βραβείο το 1958, ενώ ο Γιάννης Ρίτσος καταγράφηκε στις Μακρές Λίστες της δεκαετίας του 1960 και του 1970 (συγκεκριμένα από το 1968 και εξής), έχοντας τεράστια υποστήριξη από τη Γαλλία και τις ανατολικές χώρες, χωρίς όμως να μετουσιωθεί η υποψηφιότητά του σε βραβείο, ίσως λόγω πολιτικών πεποιθήσεων, ή ίσως λόγω της πολυγραφίας του δε βοηθούσε να αποδελτιωθεί η σημαντικότητα των έργων τα οποία θα εξηγούσαν την επιλογή.

Στη δεκαετία του 1970, τα τελευταία επίσημα αρχεία που έχουν αποσφραγιστεί από τη Σουηδική Ακαδημία είναι αυτά του έτους 1975, τα οποία έγιναν διαθέσιμα στις αρχές του 2026. Αποκάλυψαν τις έντονες διαβουλεύσεις γύρω από τη βράβευση του Eugenio Montale το 1975, ο οποίος βρισκόταν στη λίστα από το 1960, καθώς και τις ισορροπίες ανάμεσα στην ευρωπαϊκή ποίηση και τη λατινοαμερικανική πεζογραφία του Γκαμπριέλ Γκαρσία Μάρκες (ο οποίος είχε εισέλθει στη λίστα το 1973 πριν βραβευτεί το 1982).

Για το τρέχον έτος 2026, η επίσημη Μακρά Λίστα παραμένει σφραγισμένη και θα αποκαλυφθεί το 2076. Παρ’ όλα αυτά, στους φιλολογικούς κύκλους και στα προγνωστικά των στοιχηματικών εταιρειών για το 2026, τα ονόματα που δέσποζαν περιλαμβάνουν την αβάν-γκαρντ Κινέζα συγγραφέα Can Xue, την Καναδή ποιήτρια Anne Carson -που τελικά και της απονεμήθηκε- και τον Αυστραλό Gerald Murnane.

Anne Carson

Βραβείο Nobel λογοτεχνίας 2026

Παράλληλα, σταθερή παρουσία στις συζητήσεις διατηρούν ο Haruki Murakami, ο Thomas Pynchon, ο Michel Houellebecq, αλλά και η Ελληνίδα συγγραφέας Έρση Σωτηροπούλου.

Η ιστορία των αποσφραγισμένων αρχείων αποδεικνύει ότι η Σουηδική Ακαδημία συχνά προσπερνά τα προγνωστικά, επιλέγοντας φωνές που ωριμάζουν σιωπηλά στις Μακρές Λίστες, αντιμάχονται στεγανά, παλιές πεποιθήσεις και εκδοτικές πολιτικές, πριν επανακαθορίσουν και επανακαθοριστούν από τα όρια της παγκόσμιας γραφής.