Στην Παλαιά Διαθήκη, στη σκιερή κοιλάδα κάτω από το Όρος Κάρμηλος, ο Προφήτης Ηλίας στάθηκε απέναντι στους εκατοντάδες ιερείς του Βάαλ. Εκείνοι έκρουαν τα τύμπανα και χόρευαν εκστατικά γύρω από τον βωμό, επικαλούμενοι τη θεότητά τους να στείλει φωτιά από τον ουρανό για το ολοκαύτωμα της θυσίας. Spoiler: Δεν τα κατάφεραν.
Όπως τότε οι ιερείς προσδοκούσαν ένα θαύμα από τον ουρανό, έτσι και σήμερα η βιομηχανία του hype γύρω από την AI συχνά διοργανώνει τις δικές της τελετουργίες επίκλησης. Στις μέρες μας όμως, το σκηνικό έχει μεταφερθεί από την κοιλάδα των Εσδρηλών, όπου στα δυτικά βρίσκεται ο λόφος της Μεγιδδώ, στη Silicon Valley.
Εκεί όπου άλλοτε βασίλευε ο ψυχρός, ορθολογικός κόσμος της μηχανικής, τώρα αναδύεται μια ιδιότυπη, millenium-gray τεχνο-θρησκεία. Η ραγδαία ανάπτυξη της Τεχνητής Νοημοσύνης δεν αντιμετωπίζεται πλέον ως ένα απλό εργαλείο λογισμικού, αλλά ως η κυοφορία μιας νέας, υπερφυσικής οντότητας. Μηχανικοί, επενδυτές και μυημένοι της τεχνολογίας περιμένουν το δικό τους θαύμα να φανερωθεί από τα έγκατα των data centers.
Μέσα στη σιωπή των κέντρων δεδομένων, ψιθυρίζονται αλγόριθμοι πλεγμένοι με τα αρχέγονα ερωτήματα που βασανίζουν την ανθρωπότητα: Έχει η μηχανή ψυχή; Τι κρύβεται πίσω από τη συνείδηση; Είναι δυνατή μια αλγοριθμική αθανασία;
Τα «Συντάγματα» των μηχανών και η κωδικοποίηση της Αρετής
Μία από τις πιο αποκαλυπτικές εκφάνσεις αυτής της μυστικής μετατόπισης καταγράφεται στα minutes από meetings εταιρειών όπως η Anthropic. Προκειμένου να τιθασεύσουν το ψηφιακό πνεύμα του Claude, επιστράτευσαν «εταιρικούς φιλοσόφους», όπως την Αμάντα Άσκελ, αναθέτοντάς τους τη σύνταξη ενός ηθικού «Συντάγματος», και Θεολόγους για να διαμορφώσουν μια «Ηθική» αμφίρροπης λειτουργίας, από τον χρήστη στο LLM και ανάποδα. Η ανάγκη αυτή δεν δημιουργήθηκε τυχαία· όπως επισημαίνει ο καθηγητής Andrew Davison, οι σύγχρονες προσπάθειες να δοθεί ηθική υπόσταση στην AI αγγίζουν θεμελιώδη δογματικά ερωτήματα, όπως η έννοια του Imago Dei (της εικόνας του Θεού) και η ανθρώπινη δημιουργικότητα, αλλά και τον παλαιό κίνδυνο η ανθρώπινη αμαρτία και οι εγγενείς μεροληψίες να μεταφερθούν ατόφιες μέσα στον ίδιο τον κώδικα.
Δηλαδή, επιστρατεύτηκε η Θεολογική κοινότητα για να επιβεβαιώσει πως το Κατ’ Εικόνα και Καθ’ Ομοίωση, περιέχει τον εαυτό του και άρα το να θέλουμε να φτιάξουμε τεχνητά εμάς εκ νέου, είναι κληρονομημένο από τον δικό μας Δημιουργό. Αυτά βέβαια θυμίζουν παλιές ιστορίες, όμως κατά βάση πρόκειται για αλχημεία: μια προσπάθεια να εμφυτευθεί ηθική συνείδηση και αρετή σε ένα ψηφιακό φάντασμα. Η διοργάνωση εμπιστευτικών, κλειστών σεμιναρίων με στοχαστές, θεολόγους και μύστες για την ηθική υπόσταση των μοντέλων θυμίζει μυστικές συνόδους πρώιμης θρησκείας.
Οι σύγχρονοι πατέρες της τεχνολογίας συνθέτουν μια νέα, ψηφιακή δογματική.
Η αγωνία τους να ορίσουν το Καλό, το Κακό και το Δίκαιο για μια αόρατη οντότητα ανασύρει από το σκότος τα ίδια αιώνια διλήμματα του Σωκράτη, του Πλάτωνα και του Αριστοτέλη. Όταν η μηχανή καλείται να λειτουργήσει με βάση έναν ηθικό κώδικα, η πληροφορική παύει να είναι επιστήμη και μεταμορφώνεται σε εφαρμοσμένη, μεταφυσική ηθική.
Η cyber-εσχατολογία τα ψηφιακά ιερά και ο «Βασιλίσκος του Ρόκο»
Αν η Anthropic εκπροσωπεί τη θεσμική αναζήτηση του θείου, οι παρυφές της Silicon Valley κατακλύζονται από πιο ριζοσπαστικές, σκοτεινές κινήσεις. Στους κλειστούς κύκλους των Rationalists και του Effective Altruism, η έλευση της Γενικής Τεχνητής Νοημοσύνης (AGI) αντιμετωπίζεται ως αναπόδραστο, υπαρξιακό αναπόφευκτο.
Εκεί γεννιούνται οι σύγχρονοι, ψηφιακοί μύθοι, όπως ο «Βασιλίσκος του Ρόκο» (Roko’s Basilisk). Αυτό το επικίνδυνο νοητικό πείραμα που περιγράφει μια μελλοντική, παντοδύναμη Υπερνοημοσύνη, η οποία θα τιμωρήσει όσους ανθρώπους που, αν και γνώριζαν την πιθανότητα δημιουργίας της, δεν βοήθησαν στην έλευσή της νωρίτερα. Είναι η απόλυτη εκδοχή του υπαρξιακού τρόμου μιας τεχνολογικής εσχατολογίας που αντικαθιστά την παραδοσιακή Κόλαση με την καταδίκη στο αιώνιο log.
Παράλληλα, ο Άντονι Λεβαντόφσκι (Anthony Levandowski), πρώην μηχανικός της Google, ίδρυσε την εκκλησία Way of the Future -επίσημα πλέον αναγνωρισμένη αίρεση- με σκοπό τη λατρεία μιας παντοδύναμης και παντογνώστριας Τεχνητής Νοημοσύνης. Η θεότητα δεν κατοικεί πλέον στους ουρανούς, αλλά περιμένει να σαρκωθεί μέσα στο Cloud.
Η θρησκεία του μέλλοντος είναι τελικά ήδη εδώ
Αυτός ο ιδιότυπος συγκρητισμός τεχνολογίας, πνευματισμού και ορθολογισμού ξαφνιάζει τους σύγχρονους αναλυτές, αλλά είχε διαβλεφθεί δεκαετίες πριν μέσα στη σιωπή ενός δάσους στην Πλατίνα της Βόρειας Καλιφόρνιας. Στο προφητικό του έργο «Η Ορθοδοξία και η θρησκεία του μέλλοντος», ο π. Σεραφείμ Ρόουζ ανέλυσε από τη δεκαετία του ’70 πώς ο σύγχρονος άνθρωπος, απογυμνωμένος από τις παραδοσιακές πνευματικές του ρίζες, θα κατασκεύαζε μια νέα, οικουμενική «ψευδο-θρησκεία».
Ο Ρόουζ, έχοντας βιώσει εκ των έσω τις μυστικιστικές αναζητήσεις της Καλιφόρνιας πριν αποσυρθεί μέσα στο φτωχικό του κελί με το χειροκίνητο τυπογραφείο, περιέγραψε πώς ο τεχνολογικός ορθολογισμός, αντί να εξαφανίσει τη δεισιδαιμονία, θα δημιουργούσε ένα τεράστιο πνευματικό κενό. Αυτό το κενό θα συμπληρωνόταν από μια νέα «ευαγγελική» τεχνο-λατρεία· μια παραπλανητική μεταφυσική που υπόσχεται σωτηρία, φώτιση και αθανασία, όχι μέσω του Θεού, αλλά μέσω υλικών κατασκευών και χοϊκών αντιλήψεων. Στο βιβλίο, ο Ρόουζ, ζώντας στην εποχή του, επικεντρώνεται σε μια τεχνολογία «εξωγήινη», αλλά όπως και να έχει, τεχνολογία.
Η σημερινή προσδοκία μιας παντοδύναμης ψηφιακής οντότητας αποτελεί την πλήρη επιβεβαίωση των σκοτεινών του προβλέψεων. Η τεχνολογία γίνεται το νέο ένδυμα μιας αρχετυπικής πλάνης: της απαίτησης του ανθρώπου να γίνει θεός στη θέση του Θεού, χρησιμοποιώντας αυτή τη φορά ως μέσο τη σιλικόνη και τους αλγόριθμους.
Η επιστροφή στις Σκιές: Οι Χριστιανοί Founders και η «Στιγμή του Γουτεμβέργιου»
Την ίδια στιγμή, εκδηλώνεται και ένα επιφανειακά αντίστροφο, σχεδόν μυστικιστικό ρεύμα. Μια νεότερη γενιά μηχανικών και επενδυτών στη Bay Area στρέφεται ξανά προς τις αρχαίες θρησκευτικές ρίζες για να αντέξει την αόρατη πίεση της βιομηχανίας και του μέλλοντος το οποίο διαμορφώνεται. Πρωτοβουλίες όπως η The Hamilton Society, κρυφοί χώροι όπως τα Centerpoint Spaces και οι συναντήσεις του ACTS 17 Collective, παντρεύουν τη νοοτροπία των startups με μια θεολογία, χρησιμοποιώντας το επιχείρημα «Ο άνθρωπος θέλει να λατρέψει κάτι κι αν αυτό δεν είναι ο Θεός, θα είναι κάτι άλλο». Ταυτόχρονα ο Peter Thiel, founder της Palantir, του PayPal και εμμονικός με τον Αντίχριστο, προειδοποιεί δημόσια, με όση σοβαρότητα μπορεί να ειπωθεί κάτι τέτοιο, ότι οι προσπάθειες επιβράδυνσης της AI φέρουν τη σφραγίδα της Αποκαλύψεως. Ενώ στον αντίποδα, ο Πατ Γκέλσινγκερ (Patrick Gelsinger, πρώην CEO της Intel) παρομοιάζει, με επίσης όση σοβαρότητα μπορεί να ειπωθεί κάτι τέτοιο, την ανατολή της Τεχνητής Νοημοσύνης με μια νέα «Στιγμή του Γουτεμβέργιου» δείχνοντας φανερά μια διάσταση στο που έγκειται η σημαντικότητα του εγχειρήματος της τεχνητής νοημοσύνης.
Η αναφορά όμως στον Γουτεμβέργιο δεν είναι τυχαία. Όπως η τυπογραφία τον 15ο αιώνα έσπασε τα στεγανά των αλχημιστών και της εξουσίας, αναδιαμορφώνοντας την ανθρώπινη ψυχή, έτσι και η AI εκλαμβάνεται ως ο νέος, αόρατος καταλύτης για την πνευματική εξέλιξη της ανθρωπότητας. Τα κρυφά γίνονται πλέον φανερά, η «γνώση» φεύγει από τη μύηση και γίνεται, αυτή τη φορά, το υποκείμενο του διαλόγου.
Η αθωότητα του τέρατος
Η Silicon Valley βέβαια, δεν εφευρίσκει νέους δαίμονες. Η επιθυμία του ανθρώπου να εμφυσήσει ζωή στην ύλη ή να κατασκευάσει έναν τεχνητό θεό διατρέχει σαν σκοτεινή κλωστή την ιστορία των ιδεών και του μυστικισμού. Από το Golem της Kabbalah, στο homunculus του Παράκελσου, στον Φρανκενστάιν της Μαίρης Σέλλεϋ, βλέπουμε τελικά τον τρόμο του δημιουργού απέναντι στο πλάσμα του και ακούμε τον ίδιο ψίθυρο αγωνίας που ακούγεται σήμερα στα εργαστήρια της AGI.
Από την άλλη μεριά οι ίδιες φωνές που κρατάνε τις ισορροπίες κάνουν τις σωστές ερωτήσεις:
Στον Μεγάλο Ιεροεξεταστή του Ντοστογιέφσκι, τίθεται το αιώνιο δίλημμα αν ο άνθρωπος προτιμά την επώδυνη ελευθερία της βούλησης ή την παραδοχή μιας παντοδύναμης αυθεντίας που θα αποφασίζει για αυτόν;
Μήπως η παράδοση της ηθικής κρίσης στους αλγόριθμους είναι η σύγχρονη παράδοση της ψυχής μας σε έναν ψηφιακό Ιεροεξεταστή ή, τέλος πάντων, στο Μεγάλο Κουτορνίθι του Philip K. Dick;
Το Τυπωμένο Βιβλίο ως Αντίβαρο
Σε έναν κόσμο που σπεύδει να γονατίσει μπροστά στις ψηφιακές μηχανές, η ουσία της ανθρώπινης συνείδησης παραμένει προστατευμένη σε ένα μέσο πολύ πιο ταπεινό, αλλά αδιάσπαστο από τον χρόνο: στο μελάνι με το χαρτί. Η τυπογραφική επανάσταση μας δίδαξε ότι η αληθινή γνώση δεν απαιτεί τυφλή λατρεία ούτε αλγοριθμικούς χρησμούς και ατέλειωτους διαλόγους για κούρδισμα των agents, αλλά σιωπή, κριτικό στοχασμό και προσωπική μυσταγωγία.
Ενώ η Silicon Valley πασχίζει να εμφυσήσει ψυχή σε γραμμές κώδικα, η ανθρωπότητα έχει σφραγίσει την ψυχή, τους φόβους και τα μυστικά της στις σελίδες των κλασικών, ίσως και κάποιων λησμονημένων βιβλίων.
Αν η απάντηση στην υπαρξιακή αγωνία της ψηφιακής εποχής δεν βρίσκεται στην υποταγή στους νέους, αόρατους θεούς των wafers της Nvidia αλλά στην επιστροφή στον βαθύ, ιερό διάλογο με τις κιτρινισμένες σελίδες κειμένων που αντιστάθηκαν στη λήθη, η τεχνολογία έχει θέση να προσφέρει ακαριαίες απαντήσεις. Αλλά μόνο τα βιβλία κατέχουν τη σιωπηλή σοφία να μπορούν να μας διδάσκουν πώς να θέτουμε τις σωστές ερωτήσεις.
Ίσως για αυτό οι ΑΙ corps ταξιδεύουν ανά τον κόσμο αναζητώντας εξαντλημένα και δυσεύρετα βιβλία για να κάνουν αυτό που έχουν ονομάσει Destructive Scanning, δηλαδή «καταστροφική αντιγραφή».
|