Περί Ζωγραφικής
(De Pictura)

Η πραγματεία “Περί Ζωγραφικής” (De Pictura, 1435/1436) του Φλωρεντινού ουμανιστή, αρχιτέκτονα, θεωρητικού της τέχνης και καλλιτέχνη Leon Battista Alberti (Λέον Μπαττίστα Αλμπέρτι, 1404–1472), αποτελεί το πρώτο και θεμελιώδες θεωρητικό κείμενο της νεότερης ευρωπαϊκής τέχνης. Η ελληνική έκδοση από τις Εκδόσεις Καστανιώτη (Αθήνα, 1994) περιέχει εισαγωγή και διεξοδικό σχολιασμό της ιστορικού της τέχνης και ομότιμης καθηγήτριας της Α.Σ.Κ.Τ., Μαρίνας Λαμπράκη-Πλάκα (1939–2022) και συνιστά ένα αριστούργημα της ελληνικής βιβλιογραφίας για την Ιταλική Αναγέννηση.

Ο Αλμπέρτι έγραψε την πραγματεία του το 1435 στα λατινικά και την μετέφρασε ο ίδιος τον επόμενο χρόνο στα ιταλικά, αφιερώνοντάς την στον στενό του φίλο, αρχιτέκτονα Φίλιππο Μπρούνελλεσκι (Filippo Brunelleschi), δημιουργό του θόλου της Santa Maria del Fiore στη Φλωρεντία. Το έργο απευθυνόταν στους πρωτοπόρους δημιουργούς του Κουατροτσέντο -τον Μασάτσιο, τον Ντονατέλλο, τον Γκιμπέρτι και τον Λούκα ντελλα Ρόμπια- προσφέροντάς τους για πρώτη φορά ένα αυστηρό επιστημονικό και γεωμετρικό υπόβαθρο που εκλογίκευε τις κατακτήσεις της κεντρικής προοπτικής και της οπτικής πυραμίδας.

Το έργο χωρίζεται σε τρία βιβλία, τα οποία αναλύονται διεξοδικά στην εισαγωγή και τα σχόλια της Μαρίνας Λαμπράκη-Πλάκα (η οποία τιμήθηκε με το Α΄ Κρατικό Βραβείο Μελέτης-Δοκιμίου το 1989 για τη μελέτη της “Αλμπέρτι και Λεονάρντο”):

• Βιβλίο Πρώτο (Γεωμετρία & Οπτική): Θεμελιώνεται η μαθηματική θεωρία της ζωγραφικής επιφάνειας ως “ανοικτού παραθύρου” (finestra aperta). Αναλύεται η οπτική πυραμίδα, το σημείο φυγής, η τομή των ακτίνων και η αναλογική μείωση των μορφών στο βάθος του χώρου.
• Βιβλίο Δεύτερο (Η Τέχνη της Σύνθεσης & Η Ιστορία): Εξετάζονται τα τρία μέρη της ζωγραφικής: το περίγραμμα (circumscriptio), τη σύνθεση (compositio) και την υποδοχή του φωτός/χρώματος (receptio luminum). Κεντρική έννοια αποτελεί η “Historia” — η δραματική και αφηγηματική οργάνωση της εικόνας που συγκινεί τον θεατή.
• Βιβλίο Τρίτο (Ο Παιδευμένος Ζωγράφος): Διαγράφεται το ανθρωπιστικό πρότυπο του καλλιτέχνη. Ο ζωγράφος δεν είναι πλέον ένας απλός χειρώνακτας τεχνίτης, αλλά ένας καλλιεργημένος διανοούμενος, γνώστης των ποιητών, των ρητόρων και της γεωμετρίας.

Η έκδοση του 1994 περιλαμβάνει σπάνιο εικονογραφικό υλικό, όπως τον περίφημο ξυλογραφικό χάρτη της Φλωρεντίας του 15ου αιώνα (“Carta della Catena”), διαγράμματα προοπτικής και αυθεντικά τεκμήρια της αναγεννησιακής τέχνης.