Βυζαντιναί Μελέται
Τοπογραφικαί και Ιστορικαί | μετά πλείστων εικόνων

Το μνημειώδες σύγγραμμα “Βυζαντιναί Μελέται: Τοπογραφικαί και Ιστορικαί” (Κωνσταντινούπολη, 1877) του σπουδαίου Χιώτη γιατρού, λογίου, βυζαντινολόγου και ιστοριοδίφη Αλεξάνδρου Γ. Πασπάτη (1814–1891), αποτελεί ένα από τα θεμελιώδη και πλέον αξεπέραστα έργα της βυζαντινής αρχαιολογίας και τοπογραφίας της Κωνσταντινούπολης. Η σπάνια αυτή φωτομηχανική ανατύπωση από το Βιβλιοπωλείο Διονυσίου Νότη Καραβία (Αθήνα, 1986 – MCMLXXXVI), διασώζει αυτούσιο το κλασικό κείμενο, τις επιγραφικές μαρτυρίες και τα σχεδιογραφήματα της αρχικής έκδοσης του Τυπογραφείου Αντωνίου Κορομηλά.

Ο Αλέξανδρος Πασπάτης, ένας από τους πρωτοπόρους της νεότερης ελληνικής βυζαντινολογίας, αφιέρωσε δεκαετίες επιτόπιας έρευνας στα σοκάκια, τα τείχη, τα ερείπια και τις συνοικίες της οθωμανικής Κωνσταντινούπολης. Σε μια εποχή που τα βυζαντινά μνημεία καταστρέφονταν ραγδαία από σεισμούς, πυρκαγιές, ρυμοτομικές παρεμβάσεις και τη διάνοιξη της σιδηροδρομικής γραμμής του Θρακικού Σιδηροδρόμου, ο Πασπάτης περιηγήθηκε σπιθαμή προς σπιθαμή την Πόλη, καταγράφοντας με επιστημονική ακρίβεια ναούς, παλάτια, δεξαμενές, πύλες και επιγραφές που έμελλε να εξαφανιστούν για πάντα.

Το έργο διακρίνεται για την αυστηρή επιστημονική του μεθοδολογία, συνδυάζοντας την αυτοψία (όψιν) με τη διεξοδική μελέτη των βυζαντινών πηγών (Προκόπιος, Κωνσταντίνος Πορφυρογέννητος, Άννα Κομνηνή, Γεώργιος Φραντζής κ.ά.): Όπως υπογραμμίζει ο Πασπάτης στον δραματικό του πρόλογο:
“Ένεκα της απωλείας τοσούτων γεραρών μνημείων, η ιστορία της Κωνσταντινουπόλεως οσημέραι αμαυρούται… Αποδίδω την μέχρι τούδε άγνοιαν της Βυζαντινής ιστορίας εις την ημέτεραν αξιόμεμπτον ολιγωρίαν”.