«Η γλώσσα είναι, πράγματι, το ίδιο το εργαλείο της σκέψης και το μόνο μέσο για να της δοθούν σαφή όρια.»

Jacqueline de Romilly

Ενώ η σκέψη συρρικνώνεται για χάρη του content και της εφήμερης εικόνας, ενώ ο δημόσιος λόγος χάνει την ευκρίνειά του, τη συνοχή του και η πολιτική συνείδηση μοιάζει ολοένα και πιο ρηχή, η επιστροφή στο έργο της Jacqueline de Romilly φαντάζει όχι απλώς αναγκαία, αλλά σωτήρια.
Όχι γιατί μας προσφέρει απαντήσεις έτοιμες ή εύπεπτες, αλλά γιατί μας επαναφέρει στη βασική προϋπόθεση κάθε ουσιαστικής σκέψης: την ακρίβεια, την εσωτερική ακρίβεια, τη γλώσσα ως φορέα σκέψης και ήθους. Η Romilly δεν ανήκει στους φιλολόγους που περιορίζονται στη μελέτη των κειμένων· ανήκει στους διανοητές εκείνους που μελετούν τη σχέση της ιστορίας με την γλώσσα με την ελευθερία, της παράδοσης με την πολιτική πράξη, της γλώσσας με την ανθρώπινη ευθύνη.

«Η γλώσσα είναι, πράγματι, το ίδιο το εργαλείο της σκέψης και το μόνο μέσο για να της δοθούν σαφή όρια». Σε μια εποχή που η σκέψη θολώνει και η λέξη αποσυντίθεται σε κουβέντα ή σύνθημα, το έργο της Romilly λειτουργεί σαν φάρος· υπενθυμίζει πως η καθαρή έκφραση προϋποθέτει καθαρό στοχασμό, και πως η πνευματική ελευθερία -που είναι ο ακρογωνιαίος λίθος κάθε ελευθερίας- αρχίζει με τη έκφραση.

Η Romilly διάβασε τους Έλληνες όχι σαν παρελθόν, αλλά σαν εργαλείο κατανόησης του παρόντος. Στο Γιατί η Ελλάδα; συνοψίζεται αυτό το φιλελληνικό πάθος, όχι ως νοσταλγία, αλλά ως συνείδηση ότι στην Ελλάδα διατυπώθηκαν για πρώτη φορά οι θεμελιώδεις έννοιες του πολιτικού βίου: η ελευθερία, η ευθύνη, ο λόγος. Μέσα από την ανάγνωση των αρχαίων κειμένων, η Romilly διακρίνει έναν «θησαυρό λησμονημένων γνώσεων», έναν πυρήνα αξιών που δεν πρέπει να θαφτεί κάτω από την ταχύτητα της πληροφορίας ή την ρηχότητα του τεχνοκρατικού λόγου.
Αυτό ακριβώς υπερασπίζεται και στο αυτοβιογραφικό Ο Θησαυρός των Λησμονημένων Γνώσεων, προτείνοντας έναν τρόπο να ξαναμάθουμε πώς να σκεφτόμαστε με σαφήνεια και ηθική πυξίδα.

Η κλασική παιδεία, για τη Romilly, δεν είναι στείρα παπαγαλία αρχαίων γραμματικών τύπων. Είναι ένας τρόπος ζωής, μια πνευματική στάση απέναντι στον κόσμο, μια μορφή εσωτερικής πειθαρχίας. Όπως σημείωνε χαρακτηριστικά, «οι παλιές συνήθειες είναι σαν ένα αυλάκι σκαμμένο από το νερό, που ύστερα κατευθύνει τη ροή του· κι έτσι επαναλαμβάνουμε τα ίδια λάθη». Η μελέτη των Ελλήνων δεν προσφέρεται για να τους θαυμάζουμε, αλλά για να σπάσουμε τις αυλακιές αυτών των λανθασμένων συνηθειών — προσωπικών, πολιτικών, πολιτισμικών.

Σε αυτό το πνεύμα διαβάζεται και το έργο της Η Αρχαία Ελλάδα ενάντια στη Βία, όπου η Romilly αναδεικνύει τη θεμελιώδη και συχνά ξεχασμένη διάσταση του αρχαίου πολιτισμού: την πίστη στη δύναμη του λόγου, του μέτρου, της πειθούς αντί της βίας. Η δημοκρατία, κατά τη Romilly, είναι επινόηση όχι μόνο πολιτική αλλά και πνευματική — προϊόν του σεβασμού στον αντίλογο και της ακρόασης. Κάτι που φαντάζει σχεδόν επαναστατικό σήμερα, σε μια εποχή όπου η φωνή υψώνεται για να καταπνίξει, όχι για να κατανοήσει.

Η σύνδεση της Romilly με την πολιτική διάσταση της σκέψης δεν περιορίζεται στον στοχασμό, αλλά απλώνεται και στην αισθητική εμπειρία. Στο Παιχνίδι του Φωτός στην Ελλάδα, το φως λειτουργεί σαν μεταφορά για την αποκάλυψη: δεν τυφλώνει, αλλά φανερώνει. Σαν να βλέπει κανείς, μέσα από το ελληνικό φως, την καθαρότητα μιας σκέψης που δεν φοβάται την απλότητα, την αλήθεια, το βάθος. Το ίδιο και στο Από το Φλάουτο στην Απολλώνια Λύρα, όπου διερευνά τη μετάβαση από τη συγκίνηση στην αρμονία, από τη συγκρουσιακή ψυχή στην ισορροπία του μέτρου. Είναι η ίδια μεταμόρφωση που επιχειρεί και η παιδεία: από το αδιαμόρφωτο πάθος στην εσωτερική μορφοποίηση.

Τούτη η μορφοποίηση δεν αφορά μονάχα την κοινωνία ή τον λόγο· είναι τελικά βαθιά υπαρξιακή. Στο Η Εξέλιξη του Πάθους, η Romilly ανατέμνει την ιστορία του συναισθήματος ως εσωτερική διαδρομή, ως μια διαδικασία μέσα από την οποία ο άνθρωπος μαθαίνει να διαχειρίζεται τον εαυτό του, να αγαπά, να πενθεί, να αγωνίζεται χωρίς να καταστρέφεται. Και στο Βάστα, καρδιά μου, ένα από τα πιο ευαίσθητα έργα της, η φωνή της γίνεται σχεδόν ψίθυρος — όχι γιατί υποχωρεί, αλλά γιατί ακουμπά σε εκείνη την εσωτερική περιοχή όπου η φιλολογία συναντά την ψυχή.

Το έργο της Jacqueline de Romilly δεν είναι ένα ακαδημαϊκό κεφάλαιο που έκλεισε. Είναι μια ανοιχτή πρόταση σκέψης και ζωής. Η συλλογή του έργου της είναι πρόσκληση προς κάθε αναγνώστη που νιώθει πως κάτι λείπει από τον δημόσιο λόγο, από την πολιτική ευθύνη, από την πνευματική ποιότητα της καθημερινότητας. Η Romilly μας δείχνει ότι για να αλλάξουμε τον κόσμο, πρέπει πρώτα να αλλάξουμε τον τρόπο που μιλάμε — άρα και τον τρόπο που σκεφτόμαστε. Και για να σκεφτούμε ξανά, πρέπει να μάθουμε να ακούμε, να διαβάζουμε, να διαλέγουμε με αυστηρότητα και τρυφερότητα τις λέξεις. Γιατί εκεί όπου αρχίζει η έκφραση, πρέπει να αρχίζει και η ελευθερία.